Moje publikacje

 

 

Moje publikacje książkowe

 

Rudowski A., Zenderowski R.,
Integracja europejska. Geneza – funkcjonowanie – perspektywy. Skrypt
,
Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa 2002. Rozdziały: 1,2,3,6,7, ss. 165.

Sowiński S., Zenderowski R.,
Europa drogą Kościoła. Jan Paweł II o Europie i europejskości
,
Zakład Narodowy imienia Ossolińskich – Wydawnictwo Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków 2002/03. Rozdziały: 1 i 2, ss. 318.

Zenderowski R.,
Praca magisterska. Jak pisać i obronić. Wskazówki metodologiczne
,
Wyd. CeDeWu, Warszawa 2004, ss. 130.

Zenderowski R. (red.),
Europa Środkowa: wspólnota czy zbiorowość?
,
Zakład Narodowy imienia Ossolińskich – Wydawnictwo Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków 2004, ss. 248.

Zenderowski R.,
Stosunki międzynarodowe. Uczestnicy – ich miejsce i rola w systemie międzynarodowym
,
Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa 2004, ss. 237.

Zenderowski R.,
Technika pisania prac magisterskich
,
Wyd. CeDeWu, Warszawa 2005, ss. 141.

Zenderowski R.,
Stosunki międzynarodowe. Vademecum
,
Wyd. Atla2, Wrocław 2006, ss. 669.

Cebul K., Zenderowski R.,
Wstęp do nauki o polityce, państwie i prawie
,
Wyd. UKSW, Warszawa 2006. Rozdziały: I-V, ss. 158.

Zenderowski R.,
Nad Tatrami błyska się... Słowacka tożsamość narodowa w dyskursie politycznym w Republice Słowackiej (1989-2004)
,
Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa 2007, ss. 590.

Brzezińska M., Zenderowski R. (red.),
Traktat Lizboński. Co po Irlandii?
,
Instytut Politologii UKSW, Warszawa 2009, ss. 128.

Rudowski A., Zenderowski R. (red.),
Zjawiska i procesy dezintegracji w postzimnowojennej Europie
,
Wydawnictwo UKSW, Warszawa 2009, ss. 441
(książka otrzymała pozaregulaminową nagrodę dziennikarzy w ramach XIII Dni Książki Naukowej w Poznaniu).

Zenderowski R., Cebul K., Krycki M.,
Międzynarodowe stosunki kulturalne,
Wydawnictwa Naukowe PWN, Warszawa 2010, ss. 424.

Pawlik K., Zenderowski R.,
Dyplom z Internetu. Jak korzystać z Internetu pisząc prace dyplomowe?
,
Wyd. CeDeWu, Warszawa 2010, ss. 180.

Zenderowski R.,
Religia a tożsamość narodowa i nacjonalizm w Europie Środkowo-Wschodniej. Między etnicyzacją religii a sakralizacją etnosu (narodu)
,
Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2011, ss. 315.

Mazurkiewicz P., Zenderowski R. (red.),
Przemiany w Europie Środkowej. Teoria i praktyka
,
Wydawnictwo UKSW, Warszawa 2011, ss. 264.

Zenderowski R. (red.),
My już jesteśmy zjedzeni... Rola i znaczenie prawosławia w konflikcie etnicznym w Dolinie Preszewa,
Instytut Politologii UKSW, Warszawa 2012, ss. 489.

Zenderowski R., Koziński B.,
Różnice kulturowe w biznesie,
Wydawnictwo CeDeWu, Warszawa 2012, ss. 329.

 

 

 

Andrzej Rudowski, Radosław Zenderowski
Integracja europejska.
Geneza - funkcjonowanie - perspektywy. Skrypt

Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego
Warszawa 2002, ss. 165

 

 
 
Integracja europejska. Geneza, funkcjonowanie, perspektywy stanowi zbiór siedmiu wykładów poświęconych problematyce integracji europejskiej. Przewodnią intencją napisania niniejszego skryptu było pragnienie spożytkowania doświadczenia dydaktycznego zdobytego w prowadzeniu zajęć z zakresu integracji europejskiej, zarówno w Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie jak i szkołach średnich w różnych miejscach Polski w ramach projektu Glosariusz Europejski realizowanego przez Studium Generale Europa (Instytut Politologii UKSW). Perspektywa przeprowadzonych zajęć i czynnego kontaktu ze słuchaczami pozwala w przekonaniu autorów na dokonanie odpowiedniego wyboru materiału dydaktycznego i takiego rozłożenia akcentów, by problematyka integracji europejskiej miała szanse spotkać się z większym zrozumieniem i zaciekawieniem.
Niniejsze opracowanie ma charakter skryptu akademickiego do zajęć z integracji europejskiej. Autorzy nie roszczą sobie w żadnej mierze pretensji do wyczerpania tej obszernej tematyki, wskazując jedynie na niektóre jej aspekty. Oczekujemy, że po zapoznaniu się z zawartością niniejszego skryptu uczeń bądź student będzie potrafił rozsądnie odpowiedzieć na następujące pytania: jaka jest geneza idei oraz procesu jednoczenia się Europy i jakie są kulturowe, religijne, polityczne i ekonomiczne przesłanki tego zjawiska; gdzie należy szukać początków nowoczesnej integracji europejskiej i jakie były motywacje, uwarunkowania oraz konsekwencje działań integracyjnych; jakie miejsce zajmuje Unia Europejska we współczesnym, zglobalizowanym świecie; jak funkcjonuje Unia Europejska oraz czym charakteryzują się poszczególne, często znacząco różne od siebie, koncepcje rozwoju tej instytucji.
Skrypt Integracja europejska. Geneza, funkcjonowanie, perspektywy jest jednym z wielu tego typu opracowań dostępnych na rynku wydawniczym. Niemniej jego niewątpliwą zaletą jest to, iż materiał w nim prezentowany wyróżnia się dużym stopniem uporządkowania, jak również każdy wykład poprzedzony jest wyborem bibliografii z danego zakresu, dla tych wszystkich, którzy zapragną poszerzyć swoją wiedzę o zagadnienia bardziej szczegółowe. Ponadto skrypt ten napisany jest językiem możliwie przystępnym, bez uciekania się do specjalistycznej i hermetycznej nomenklatury, jak również wyróżnia się każdorazowym przerzuceniem na dalszy plan kwestii szczegółowych, których zrozumienie nie jest konieczne dla zrozumienia sensu i zasadniczego kształtu współczesnej integracji europejskiej.

(Ze "Wstępu")

Skan PDF

Zobacz Spis treści

 

 

 

 

Sławomir Sowiński, Radosław Zenderowski
Europa drogą Kościoła.
Jan Paweł II o Europie i europejskości

Zakład Narodowy imienia Ossolińskich - Wydawnictwo Ossolineum
Wrocław-Warszawa-Kraków 2002/03, ss. 318

 

 

Książka stanowi udaną próbę wniknięcia w szczegóły nauczania Jana Pawła II poświęconego Europie i jej przyszłości. Autorzy dają odpowiedź na pytanie, czym jest obecnie, w ocenie Ojca Świętego, i czym była w przeszłości Europa oraz kim są współcześni Europejczycy. Omawiają papieską wizję politycznej integracji Europy, a także zastanawiają się, dlaczego - zdaniem Ojca Świętego - europejska polityka powinna czerpać inspirację z wartości chrześcijańskich. Ostatni rozdział poświęcony jest problemowi wstąpienia Polski do Unii Europejskiej. Integralną część publikacji stanowi wybór najistotniejszych dokumentów papieskich poświęconych Europie. Do książki dołączona jest płyta CD z 2 homiliami Papieża.

Skan PDF

 

 

 

Radosław Zenderowski
Praca magisterska. Jak pisać i obronić. Wskazówki metodologiczne
Wydawnictwo CeDeWu
Warszawa 2004, ss. 130

 

 
 
 
Niniejsza publikacja ma charakter praktycznego poradnika dla osób piszących prace dyplomowe, ze szczególnym uwzględnieniem prac magisterskich. Jest ona adresowana w zasadzie do wszystkich studentów, zarówno tych, którzy są w trakcie przygotowywania pracy magisterskiej, jak i do tych, którzy chcieliby zawczasu poznać prawidła rządzące pisarstwem naukowym. Znaleźć tutaj można praktyczne rady, które pozwolą uniknąć wielu błędów natury formalnej, często kompromitujących autorów prac magisterskich.
Książka składa się z trzech części i aneksu. W części pierwszej omówione zostaną podstawowe reguły związane z metodologią, dotyczące treści pracy. Konsekwentne ich stosowanie daje gwarancję, iż praca będzie myślowo spójna i uporządkowana. W części drugiej zaprezentowane zostaną wymogi dotyczące strony technicznej i wizualnej pracy, w trosce o to, by praca przyszłego magistra była estetyczna i praktyczna w lekturze. Owa praktyczność wynika po części z faktu, że w odniesieniu do poszczególnych elementów tekstu (np. przypisów) istnieją określone normy, których rzetelne stosowanie ułatwia przekaz treści. Przestrzeganie tych standardów zapewnia zatem pracy komunikatywność. Część trzecia poświęcona jest omówieniu przygotowań, jakie należy poczynić przed obroną pracy oraz jak zachować się podczas egzaminu magisterskiego. Po lekturze tej części student powinien znać oczekiwania recenzentów oraz komisji egzaminacyjnej. Na końcu publikacji, w aneksie, zdecydowałem się na umieszczenie wybranych fragmentów Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, mając m.in. na uwadze fakt, iż pisząc jakiekolwiek dzieło o charakterze naukowym, należy mieć świadomość granicy, po przekroczeniu której, dana praca przestaje być samodzielna i staje się zwykłym plagiatem (łac. plagiatus - skradziony; plagiat oznacza skopiowanie cudzego dzieła, utworu, pomysłu, odkrycia itp. i przedstawienie go pod własnym nazwiskiem). Nie jest to - na co trzeba zwrócić uwagę - problem wyłącznie moralny, ale także prawny.
Prezentowana czytelnikowi pozycja nie wyczerpuje naturalnie zakresu spraw związanych z przygotowaniem i obroną pracy magisterskiej. Koncentruje się raczej na wymogach formalnych stawianych danemu dziełu, bez spełnienia których nie może ono liczyć na pozytywne przyjęcie. Uzupełnieniem tej pozycji powinna być literatura szczegółowo omawiająca metody naukowe właściwe dla danej dyscypliny.

(Ze "Wstępu")

Skan PDF

Zobacz Spis treści

 

 

 

Radosław Zenderowski (red.)
Europa Środkowa: wspólnota czy zbiorowość?
Zakład Narodowy imienia Ossolińskich - Wydawnictwo Ossolineum
Wrocław-Warszawa-Kraków 2004, ss. 248

 

 

Inspiracją do powstania książki była konferencja międzynarodowa "Europa Środkowa" wspólnota czy zbiorowość" zorganizowana w Warszawie 9 kwietnia 2003 r. przez Instytut Politologii Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Książka składa się z czterech części: [1] Europa Środkowa: twór realny czy życzeniowy?, [2] Demos i etnos w Europie Środkowej: przemiany tożsamości, [3] Doświadczenia i nowe wyzwania współpracy międzynarodowej w Europie Środkowej, [4] Integracja kulturalna w Europie Środkowej. Poszczególni autorzy podjęli próbę odpowiedzi na następujące pytania:
 

Czy środkowoeuropejskość jest politycznym i kulturalnym „fajerwerkiem”, który przygaśnie w momencie włączenia naszych państw w struktury Unii Europejskiej lub też zwyczajnie zblednie na skutek upływu czasu? Jaka jest geneza, przesłanki i racje powstania tej kategorii i ukonstytuowania się w świadomości społecznej mieszkańców naszego regionu? Czy Europa Środkowa istnieje obiektywnie, czy też stanowi bliżej nie określoną abstrakcję. Krótko mówiąc, czy istnieją racjonalne przesłanki pozwalające wyodrębnić ten region na tle Europy? Czy między społeczeństwami naszego regionu istnieją więzi, na podstawie których możemy wnioskować o istnieniu choćby zalążków wspólnoty międzynarodowej? Jak postrzegamy siebie oraz siebie nawzajem jako obywateli Europy Środkowej? jak zmieniły się nasze identyfikacje społeczne po wydarzeniach Jesieni Narodów? Jaki wkład wnosi w rozwój współpracy międzynarodowej w regionie Grupa Wyszehradzka, dlaczego jej działania uznawane są za niewystarczające, gdzie leżą główne przeszkody i ograniczenia w intensyfikacji kontaktów międzynarodowych? Czy Grupie Wyszehradzkiej u progu członkostwa naszych państw w strukturach unijnych potrzebna jest zmiana formuły działania? W jakim stopniu i zakresie działające w Polsce instytuty kulturalne poszczególnych państw mają szansę kształtować nasze postrzeganie innych narodów. Czy znajdują adresatów zainteresowanych poznawaniem innych kultur? Co stoi na przeszkodzie ich bardziej efektywnego działania: niedostatki techniczne czy może  w większym stopniu niechęć do głębszego zapoznania się z daną kulturą (język, historia, obyczaje) i wola pozostania na poziomie doświadczeń turystyczno-kulinarnych.


Autorzy: Krzysztof Dybciak, Krzysztof Czyżewski, Radosław Zenderowski, Imre Molnár, Helmut Juros, Piotr Mazurkiewicz, Klaus Ziemer, Halina Rusek, Piotr Szarota, Renata Sowińska, Sławomir Sowiński, Magda Vášáryová, Mihály Györ, Georg Weiss, Bedřich Kopecký, Marek Jeziorski, Zbyšek Ondřeka, Helena Jacošová, Krisztina Bába oraz studenci kierunku politologii.
 

Skan PDF

 

 

 

Radosław Zenderowski
Stosunki międzynarodowe. Uczestnicy - ich miejsce i rola w systemie międzynarodowym
Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego

Warszawa 2004, ss. 237

 


 

Niniejsza publikacja posiada charakter skryptu akademickiego. Treści w niej zawarte stanowią materiał dydaktyczny opracowany dla potrzeb przeprowadzenia wykładów ze stosunków międzynarodowych. Książka nie stanowi kompleksowego wykładu nt. stosunków międzynarodowych. Zawiera natomiast podstawowe informacje dotyczące najważniejszych uczestników współczesnych stosunków międzynarodowych. Najwięcej uwagi poświęcono państwom jako głównym podmiotom systemu międzynarodowego. W dalszej kolejności poddano analizie uczestnictwo narodów, religii, organizacji międzynarodowych oraz innych podmiotów.

Celem tej pracy jest próba spojrzenia na dynamicznie zmieniający się system międzynarodowy przez pryzmat jego uczestników. Przedmiotem refleksji jest tutaj jakość uczestnictwa poszczególnych podmiotów oraz ich znaczenie dla kształtowania porządku międzynarodowego. Tekst książki stanowi kompilację opracowań z różnych dziedzin nauki. Zależało mi na tym, by na rzeczywistość międzynarodową spojrzeć głównie z perspektywy nauki o stosunkach międzynarodowych, dyscypliny stosunkowo młodej i ciągle ewoluującej. W wielu jednak przypadkach sięgałem do teorii politologicznych. Odwoływałem się także do głównych koncepcji z dziedziny prawa międzynarodowego publicznego, bez znajomości którego trudno byłoby zrozumieć istotę wielu zagadnień i problemów występujących w stosunkach międzynarodowych. Ponadto dla wyjaśnienia genezy poszczególnych zjawisk i procesów korzystałem z opracowań z zakresu historii powszechnej. Publikacja posiada wskutek tego charakter interdyscyplinarny.

 Niniejsza książka adresowana jest przede wszystkim do studentów nauk społecznych (politologii, prawa, socjologii, ekonomii oraz - rzecz jasna - stosunków międzynarodowych), pragnących pogłębić swoją wiedzę na temat współczesnych stosunków międzynarodowych. Korzystając ze swojego doświadczenia dydaktycznego, starałem się poszczególne treści zaprezentować w możliwie jak najbardziej przystępnej formie.

(Ze "Wstępu")

Skan PDF

Zobacz Spis treści

 

 

 

Radosław Zenderowski
Technika pisania prac magisterskich.
Krótki przewodnik po metodologii pisania pracy dyplomowej

Wydawnictwo CeDeWu
Warszawa 2004, ss. 141

 


 

Niniejsza publikacja ma charakter praktycznego poradnika dla osób piszących prace dyplomowe, ze szczególnym uwzględnieniem prac magisterskich. Jest ona adresowana w zasadzie do wszystkich studentów, zarówno tych, którzy są w trakcie przygotowywania pracy magisterskiej, jak i do tych, którzy chcieliby zawczasu poznać prawidła rządzące pisarstwem naukowym. Znaleźć tutaj można praktyczne rady, które pozwolą uniknąć wielu błędów natury formalnej, często kompromitujących autorów prac magisterskich. Książka składa się z czterech części i aneksu. W części pierwszej omówione zostaną podstawowe reguły związane z metodologią, dotyczące treści pracy. Konsekwentne ich stosowanie daje gwarancję, iż praca będzie myślowo spój-na i uporządkowana. W części drugiej zaprezentowane zostaną wymogi do-tyczące strony technicznej i wizualnej pracy, w trosce o to, by praca przyszłego magistra była estetyczna i praktyczna w lekturze. Owa praktyczność wynika po części z faktu, że w odniesieniu do poszczególnych elementów tekstu (np. przypisów) istnieją określone normy, których rzetelne stosowanie ułatwia przekaz treści. Przestrzeganie tych standardów zapewnia zatem pracy komunikatywność. Część trzecia zawiera praktyczne porady dotyczące procesu przygotowywania pracy dyplomowej. Odpowiada na pytania od czego zacząć pisanie, jak się motywować do pracy, jak poszukiwać materiałów do pracy, w jaki sposób je archiwizować oraz jakich błędów, często popełnianych, utrudniających pisanie, unikać. Część czwarta poświęcona jest omówieniu przygotowań, jakie należy poczynić przed obroną pracy oraz jak zachować się podczas egzaminu magisterskiego. Po lekturze tej części student powinien znać oczekiwania recenzentów oraz komisji egzaminacyjnej. Na końcu publikacji, w aneksie, zdecydowałem się na umieszczenie wybranych fragmentów Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, mając m.in. na uwadze fakt, iż pisząc jakiekolwiek dzieło o charakterze naukowym, należy mieć świadomość granicy, po przekroczeniu której, dana praca prze-staje być samodzielna i staje się zwykłym plagiatem (łac. plagiatus – skradziony; plagiat oznacza skopiowanie cudzego dzieła, utworu, pomysłu, odkrycia itp. i przedstawienie go pod własnym nazwiskiem). Nie jest to – na co trzeba zwrócić uwagę – problem wyłącznie moralny, ale także prawny. Prezentowana czytelnikowi pozycja nie wyczerpuje naturalnie zakresu spraw związanych z przygotowaniem i obroną pracy magisterskiej. Koncentruje się raczej na wymogach formalnych stawianych danemu dziełu, bez spełnienia których nie może ono liczyć na pozytywne przyjęcie. Uzupełnieniem tej pozycji powinna być literatura szczegółowo omawiająca metody naukowe właściwe dla danej dyscypliny.

 

(Ze "Wstępu")

Skan PDF

Zobacz Spis treści

 

 

 

Radosław Zenderowski
Stosunki międzynarodowe. Vademecum
Wyd. Atla2
Wrocław 2006, ss. 669

 

 

Dzięki uporządkowanemu, przejrzystemu wykładowi na temat licznych zagadnień stosunków międzynarodowych książka stanowi kompendium wiedzy z tego przedmiotu, vademecum studentów kierunków politologicznych. Teoria i historia stosunków międzynarodowych, prawo międzynarodowe, instytucje i organizacje międzynarodowe, dyplomacja, spory i konflikty, problemy globalizacji, samostanowienie narodów, to tylko niektóre z wielu podejmowanych w opracowaniu tematów. Niewątpliwą zaletą jest troska o ilustrowanie i objaśnienie teorii interesującymi przykładami, a ponadto precyzja i zwięzłość w ujęciu złożonych problemów tej dyscypliny naukowej. Książka zawiera bogaty wykaz literatury przedmiotu, łącznie z czasopismami, listę organizacji, ośrodków badawczych i instytucji zajmujących się stosunkami międzynarodowymi, a także aneks z aktualnymi informacjami orientującymi w światowym układzie politycznym, ekonomicznym i społecznym.

Skan PDF

 

 

 

Krzysztof Cebul, Radosław Zenderowski
Wstęp do nauki o polityce, państwie i prawie
Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego

Warszawa 2006, ss. 158

 

 

Niniejsza publikacja stanowi skrypt akademicki, którego przedmiotem są podstawowe wiadomości z zakresu wiedzy o polityce, państwie i prawie. Został on napisany na bazie kilkuletniego doświadczenia dydaktycznego i adresowany jest głównie do studentów politologii. Skrypt składa się z jedenastu rozdziałów, z czego dwa pierwsze dotyczą kwestii metodologicznych, kolejne natomiast wybranych zagadnień z zakresu teorii polityki, państwa i prawoznawstwa. Z uwagi na złożoność i obszerność materii, będącej przedmiotem niniejszego opracowania, autorzy jedynie sygnalizują kluczowe zagadnienia. Jednocześnie odsyłają do innych opracowań, w których Czytelnik znajdzie więcej informacji na dany temat. Jako, że książka ma charakter materiału dydaktycznego i w założeniu powinna komunikować poszczególne elementy wiedzy naukowej o polityce, państwie i prawie, w sposób jak najbardziej zrozumiały i czytelny (a także atrakcyjny), autorzy będą wdzięczni za nadesłane uwagi dotyczące zarówno formy jak i treści skryptu.

(Ze "Wstępu")

Skan PDF

Zobacz Spis treści

 

 

 

Radosław Zenderowski
Nad Tatrami błyska się...
Słowacka tożsamość narodowa w dyskursie politycznym w Republice Słowackiej (1989-2004)
Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego
Warszawa 2007, ss. 590

 

 

Rozprawa habilitacyjna napisana w 2007 roku. Przypadek słowackiej tożsamości narodowej wydał mi się z wielu względów interesujący. Chodzi tutaj bowiem o państwo, które ― jeśli nie liczyć krótkiego epizodu z czasów II wojny światowej (Państwo Słowackie 1939-1945) ― po raz pierwszy pojawiło się na mapie politycznej Europy w latach 90. ub. wieku (samo istnienie narodu słowackiego dla wielu Europejczyków nie było zaś wcale takie oczywiste), sytuując się niejako na pograniczu dwóch różnych wydarzeń i procesów cywilizacyjnych. Słowacka państwowość powstawała w czasie największego powojennego konfliktu etnicznego w Europie, którego symbolem są wojny jugosłowiańskie i dezintegracja Związku Radzieckiego oraz w momencie podjęcia decyzji o zacieśnieniu współpracy międzynarodowej ― utworzeniu Unii Europejskiej jako bezprecedensowego projektu integracji politycznej. Bratysława znalazła się w bardzo dziwnym miejscu, polu cywilizacyjnego napięcia, między Belgradem i Brukselą. W latach 90. ubiegłego wieku obserwujemy na Słowacji zarówno renesans etnonacjonalizmu i narodowego separatyzmu, jak i wytrwałe oraz konsekwentne próby włączenia tego kraju do wspólnoty ponadnarodowej, jaką jest Unia Europejska. Wyjątkowość Słowacji wyraża się tym, że w latach 90. ub. wieku byliśmy, i nadal jesteśmy, świadkami interesującej konfrontacji z jednej strony ― pokusy etnicznego zamknięcia, wyraźnego i ostentacyjnego odgrodzenia się od sąsiednich kultur narodowych, z drugiej ― licznych prób odczytania słowackości w kategoriach aktywnego uczestnictwa we wspólnotach ponadnarodowych. Zderzenie dwóch różnych koncepcji słowackości w dyskursie politycznym jest bardzo wyraźne i obfituje w zdumiewające syntezy. Kazus słowackiego dyskursu o narodzie pozwala zrozumieć mechanizm tworzenia i utrwalania obrazu znaczącego „innego”, „obcego” i „wroga” w Europie Środkowej. Można powiedzieć, że uporczywe i konsekwentne dążenie do wyznaczenia wyraźnej granicy pomiędzy tym, co z jednej strony ― słowackie, z drugiej ― czeskie i węgierskie, wyraźnie dominuje w słowackim dyskursie politycznym i prezentowanych w nim wyobrażeniach o narodzie. Antyczeski, a zwłaszcza antywęgierski wymiar słowackiej tożsamości narodowej, szczególnie w latach 90. ub. wieku, nie pozostał niezauważony także przez opinię międzynarodową, stale informowaną o ekscesach słowackich skrajnych nacjonalistów, tradycyjnie stawiających kwestię narodową (słowacką, węgierską) na ostrzu noża. Ten właśnie wizerunek Słowacji skutecznie niestety przesłonił drugi wymiar tożsamości słowackiej, w którym słowackość wpisywano w szerszy, ponadnarodowy i niekonfrontacyjny układ odniesień. Bycie Słowakiem, dla wielu uczestników dyskursu politycznego oznaczało dumę z bycia Słowianinem, Środkowoeuropejczykiem, pozytywną ocenę czechosłowackiej i uhorskiej (Korona św. Stefana) przeszłości. (ze "Wstępu").

Udostępniam wersję elektroniczną do opracowań naukowych. Proszę o kontakt zenderowski@seznam.cz.

Zobacz Spis treści

 

 

 

 

Monika Brzezińska , Radosław Zenderowski (red.)
Traktat Lizboński. Co po Irlandii?

Instytut Politologii UKSW
 Warszawa 2009, ss. 128

 

zobacz okładkę w pdf

 

Oddajemy w Państwa ręce materiały pokonferencyjne, będące owocem przeprowadzonej w listopadzie 2008 r. dyskusji pt. Traktat Lizboński. Co po Irlandii? Celem naszego spotkania było ukazanie najważniejszych aspektów ratyfikacji traktatu reformującego, która wywołała szereg kontrowersji, zwłaszcza po jego odrzuceniu w Irlandii. Z tego względu Autorzy tekstów podjęli się próby wychwycenia najbardziej newralgicznych kwestii wpływających na społeczny, obywatelski i polityczny brak akceptacji przewidzianych przez TL reform.

Przedstawione teksty oscylując wokół tematyki Traktatu, poruszają jednak różne jego aspekty. I tak, cykl otwiera artykuł dr Moniki M. Brzezińskiej, prezentujący najważniejsze zmiany systemowe, których dokonuje Traktat Lizboński. Przedstawione tu zostały konsekwencje ratyfikacji Traktatu tak dla samej Unii, jak i dla państw członkowskich, z podkreśleniem koniecznej potrzeby poszanowania tożsamości narodowej. Dopiero bowiem na takim fundamencie możliwe jest budowanie przyszłej struktury UE. Dr Michał Gierycz z kolei dokonał analizy zapisu zasady pomocniczości oraz przedstawił przyczyny i znaczenie jej modyfikacji dla Unii. W sposób interesujący pokazał potrzebę wzmocnienia Unii, co nie zawsze jednak wiązało się z wprowadzeniem w życie odpowiednich ku temu narzędzi. Skutkiem tego zasada subsydiarności postrzegana może być – zdaniem Autora – jako: „przerysowany makijaż, z trudem przykrywający niedostatki unijnej fizjonomii”. Dr Krzysztof Cebul skoncentrował swoje refleksje wokół ewolucji programowej partii politycznych w Polsce w latach 2005-2007. Autor dokonał klasyfikacji partii ze względu na ich stanowiska wobec UE, by następnie pokazać, że wraz z upływem czasu ewaluowały one i zbliżyły bardzo do siebie. K. Cebul odniósł się także do koncepcji IV Rzeczypospolitej i jej wpływu na konsolidację programową partii politycznych w obszarze integracji europejskiej. Student Politologii UKSW, doktorant Mateusz Krycki, zajął się zagadnieniem traktatu reformującego jako oferty politycznej. Dokonał też marketingowej diagnozy irlandzkiego weta wobec unijnych reform, odpowiadając na pytanie: „dlaczego Traktat z Lizbony został odrzucony przez Irlandczyków?”. Odpowiedź okazała się prosta, a bariery do pokonania wcale nie takie trudne, jakby można było przypuszczać. Publikację zamyka tekst dra hab. Radosława Zenderowskiego, przedstawiający proces ratyfikacji Traktatu Lizbońskiego z perspektywy Słowacji. Odnaleźć tu możemy intrygujący dyskurs polityczny, przytaczający słowackie argumenty „za” i „przeciw” reformom unijnym. Artykuł otwiera czytelnikowi oczy ukazując Unię jako „puste naczynie” i stwierdzając, iż: „Dziś Europa i Unia Europejska jest gdzie indziej”.

Zaprezentowane zagadnienia, choć mają na celu pogłębione studium tematu, w sposób oczywisty nie rozwiązują i nie pokazują wszystkich jego aspektów. Zamierzeniem Autorów było przede wszystkim uwypuklenie wybranych aspektów i być może zapoczątkowanie szerszej merytorycznej dyskusji na temat sytuacji po odrzuceniu Traktatu Lizbońskiego. Obecnie bowiem zauważyć można, iż w związku z kryzysem gospodarczym na świecie, kwestie reform Unii Europejskiej odsunięte zostały niejako na dalszy plan. Tym bardziej więc, świadomi pojawiających się nowych wyzwań, pragniemy aktywnie stawić czoło temu co nieznane i budzi obawy. Z przykrością bowiem trzeba stwierdzić, iż mało kto w Unii Europejskiej zna i rozumie istotę Traktatu. Wydaje się to niewybaczalne, zwłaszcza jeśli chodzi o ludzi młodych i przyszłych politologów. Zachęcamy Państwa do lektury i zapraszamy do refleksji.



Pełny tekst publikacji

 

 

 

 

Andrzej Rudowski, Radosław Zenderowski  (red.),
Zjawiska i procesy dezintegracji w postzimnowojennej Europie

Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego

Warszawa 2009, ss. 441

 


 

Książka otrzymała pozaregulaminową nagrodę dziennikarzy w ramach XIII Dni Książki Naukowej w Poznaniu

Wydarzenia, jakie miały miejsce w 1989 roku zaskoczyły wielu nie tylko w Europie, ale także poza jej granicami. Nie bez przyczyny ów rok określa się mianem annus mirabilis. Zapoczątkował on istotne zmiany w stosunkach międzynarodowych i międzyetnicznych w Europie i poza Europą. Klęska komunizmu w Europie Środkowej i Wschodniej, wreszcie upadek ZSRR i definitywny koniec ładu dwubiegunowego na świecie, z jednej strony dawały nadzieję na przyśpieszenie i wzmocnienie procesu integracji europejskiej, z drugiej – umożliwiły działalność wielu ruchów separatystycznych do tamtej pory mniej lub bardziej skutecznie tłumionych. Chcąc przywołać symbole przemian z początku lat 90. ubiegłego wieku możemy sięgnąć zarówno do wzruszających zdjęć z obalenia Muru Berlińskiego, pojednania polsko-niemieckiego w Krzyżowej, spotkania prezydentów Polski, Czecho-Słowacji i Węgier na zamku w Visegrádzie, ale także do dramatycznych obrazów z konfliktów w byłej Jugosławii, niepokojów na Litwie, w Mołdawii czy Rumunii. Europa lat 90. to nie tylko Bruksela i wizja zjednoczenia Europy. To także Sarajevo, Mostar, Srebrenica, Kosowo, to pokojowy na szczęście rozpad Czecho-Słowacji.

Jeśli spojrzeć na literaturę przedmiotu, widać bardzo wyraźnie, że polscy autorzy zdecydowanie więcej uwagi poświęcają procesowi integracji europejskiej. Starają się zrozumieć jej istotę, odpowiadają na pytania
o znaczenie tego procesu dla polskiej gospodarki oraz kulturowej kondycji polskiego społeczeństwa. Należy cieszyć się z faktu tak dużego zainteresowania tą tematyką. Z drugiej jednak strony niepokoi bardzo niewielka liczba publikacji dotyczących procesów odwrotnych, które bezsprzecznie mają swoje miejsce na mapie Europy i które współistnieją z procesami integracji. Integracja i dezintegracja to bowiem zjawiska często współzależne, wzajemnie się warunkujące, o czym w interesujący sposób pisze choćby Benjamin R. Barber w swojej książce pt. Dżihad kontra McŚwiat. Można odnieść wrażenie, że wielu odwraca wzrok od tego, co wzbudza niepokój, ale co jest równie realne jak to, co rodzi nadzieję na lepsze życie. Chciałoby się powiedzieć, że Sarajewo nie jest mniej realne od Brukseli, a jednak tak niewielu dąży do tego, by zrozumieć przyczyny, dla których etniczna nienawiść wypiera wolę współpracy. Zadawalamy się łatwymi odpowiedziami, łudząc się, że wolny rynek i powszechna konsumpcja rozwiążą wszelkie problemy.

Celem tej publikacji jest próba przyjrzenia się kilku wybranym przykładom dezintegracji w postzimnowojennej Europie. Za moją namową i zachętą studenci i absolwenci kierunku politologii na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie podjęli wyzwanie analizy wybranych konfliktów, jakie mają miejsce zarówno w Europie Zachodniej (Belgia, Irlandia Północna, Korsyka, Północne Włochy), jak i Środkowo- Wschodniej (Czecho-Słowacja, Macedonia, Mołdawia, Bośnia i Hercegowina, Kosowo). W jednym przypadku przedmiotem zainteresowania okazał się problem dotyczący większości państw europejskich, jakim jest zjawisko uchodźstwa. Efektem podjętego wysiłku jest niniejsza książka, która stara się przybliżyć polskiemu czytelnikowi zjawiska nie dość wystarczająco rozpoznane na gruncie polskiej politologii i z pewnością wymagające dalszych badań. Mamy świadomość tego, że należy kontynuować refleksję nad podjętymi już tematami, uwzględniając wyniki najnowszych badań, prowadzonych zwłaszcza poza granicami Polski. Ponadto jest rzeczą konieczną poszerzenie katalogu przypadków dezintegracji o nowe zagadnienia, takie choćby jak: problem romski, problem obecności islamu w Europie, nielegalna imigracja, a z kwestii terytorialnych: Szkocja, Walia, Kraj Basków, Katalonia oraz coraz silniejsze ruchy regionalne aspirujące do autonomii (Fryzja, Śląsk, Wojwodina itd.).

Mając świadomość niedoskonałości niniejszego opracowania, autorzy oraz ja, jako redaktor całości, będziemy wdzięczni za wszelkie krytyczne uwagi, które proszę zgłaszać bezpośrednio do autorów poszczególnych artykułów lub do mnie na adres radoslaw.zenderowski@gmail.com. Chcielibyśmy w najbliższej przyszłości ulepszyć swoją pracę, poszerzając ją jednocześnie o nowe tematy.

 

Spis treści

Mój artykuł
 

 

 

 

Radosław Zenderowski, Krzysztof Cebul, Mateusz Krycki
Międzynarodowe stosunki kulturalne

Wydawnictwa Naukowe PWN
Warszawa 2010, ss. 424

 

 

Jakie są bezpośrednie i pośrednie uwarunkowania międzynarodowych stosunków kulturalnych? Jaka jest skala językowego, etnicznego i religijnego zróżnicowania współczesnego świata? Dlaczego rozróżnienie kultury i cywilizacji rodzi wiele kontrowersji? Czym jest kultura, a czym cywilizacja? Czy zróżnicowanie kulturowe świata jest pożyteczne? Czy żyjemy na „końcu historii”, jesteśmy świadkami „zderzenia cywilizacji”, beneficjentami „trzeciej fali”, czy uczestnikami „globalnych kulturowych przepływów”? Kto, z jaką intencją, i w jakim zakresie kształtuje międzynarodowe stosunki kulturalne? Dlaczego współczesne państwo potrzebuje reklamy? Jakie są konwencjonalne i niekonwencjonalne sposoby regulowania międzynarodowych stosunków kulturalnych? Czym jest komunikowanie międzynarodowe, a czym – międzykulturowe? Jakie wyzwania rodzi globalny przepływ idei i informacji? Czy we współczesnym świecie mamy do czynienia z imperializmem kulturowym? Dlaczego globalizacja oznacza zarówno kulturową unifikację, ujednolicenie, jak i hybrydyzację i kreolizację? Jakie jest miejsce Polski w międzynarodowych stosunkach kulturalnych?

Kompleksowa i syntetyczna analiza kultury i jej rozmaitych znaczeń w stosunkach międzynarodowych. Autorzy przedstawiają relacje między kulturą a stosunkami międzynarodowymi, odwołując się do teorii, idei i definicji funkcjonujących w literaturze polskiej i zagranicznej. W swojej syntezie czerpią z teorii cywilizacji, historii kultury, filozofii polityki i filozofii kultury, antropologii, psychologii społecznej, nauk o komunikowaniu, socjologii i in. Koncentrują się na koncepcjach uznanych autorów  (Fukuyama, Huntington, Barber, Toffler, Appadurai), ale również przywołują najnowsze jak np. ideę świata jako „kolażu kultur” Ryszarda Kapuścińskiego. Podstawowy podręcznik dla studentów nauk politycznych.

 

 

 

Kazimierz Pawlik, Radosław Zenderowski
Dyplom z Internetu.
Jak korzystać z Internetu pisząc prace dyplomowe?

Wydawnictwo CeDeWu
Warszawa 2010, ss. 180

 

 

Niniejsza książka została napisana z myślą o tych wszystkich, którzy chcieliby napisać swoje prace zaliczeniowe bazując w przeważającej mierze na zasobach internetowych, a jednocześnie nie narażać się na oskarżenia o „pójście na łatwiznę” i pisanie pracy „po najniższej linii oporu”. Autorzy udowadniają, że w Internecie (to znaczy bez wychodzenia z domu), znaleźć można wiele wartościowych opracowań i materiałów źródłowych. Tradycyjne biblioteki są co prawda nadal ważnym źródłem informacji naukowej, ale nawet i one współcześnie wiele swoich zasobów udostępniają w Internecie. W ostateczności przez Internet zamówić można w nich drukowane pozycje książkowe, które w określonym miejscu i czasie czekają na swój odbiór. Czytelnik znajdzie w niniejszej książce nie tylko odpowiedź na takie pytania jak: w jaki sposób korzystać z Internetu pisząc swoją pracę dyplomową, na które strony WWW zajrzeć szukając wartościowych źródeł i opracowań, w jaki sposób cytować pozyskany materiał? Czytelnik zyska bowiem ponadto cenną wiedzę na temat prawnych i moralnych aspektów korzystania z Internetu w procesie pozyskiwania materiałów do swojej pracy dyplomowej. Dzięki lekturze tej książki nie będzie on bezradny wobec (krępujących) pytań o skalę i sposób wykorzystania publikacji umieszczonych w Internecie. Autorzy niniejszego opracowania doskonale zdają sobie sprawę z faktu, że wielu piszących prace naukowe nie ma możliwości spędzania wielu godzin w bibliotece, a koszt zakupu poszczególnych książek i czasopism przekracza ich możliwości finansowe. Do nich zatem w pierwszej kolejności adresowana jest niniejsza publikacja. Uczmy się mądrze korzystać z Internetu.

 

 
 

Radosław Zenderowski
Religia a tożsamość narodowa i nacjonalizm w Europie Środkowo-Wschodniej.
Między etnicyzacją religii a sakralizacją etnosu (narodu)

Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego
Wrocław 2011, ss. 315

 

 

Wstęp (z publikacji)

Gdy na początku lat 90. ub. wieku w Europie Środkowo-Wschodniej, a zwłaszcza na Bałkanach z pewną regularnością zaczęły pojawiać się kolejne ogniska konfliktów etnicznych, komentatorzy polityczni prześcigali się w wyjaśnianiu ich przyczyn. Wielu socjologów, historyków, politologów i psychologów zostało „wywołanych do tablicy” przez media, polityków i tzw. międzynarodową opinię publiczną chcącą zrozumieć, dlaczego po upadku komunizmu nastąpiła tak gwałtowna eskalacja nacjonalistycznych resentymentów. Myślę, że do dzisiaj nie udało się ostatecznie wyjaśnić natury skomplikowanych przemian polityczno-kulturowych w Europie Środkowo-Wschodniej końca XX wieku, zwłaszcza zaś relacji łączących religię z nacjonalizmem. Ów, może nieco nieskromny sąd, opieram na setkach naukowych publikacji reprezentantów różnych dyscyplin nauk społecznych. Do rzadkości należą bowiem stanowiska, których autorzy uwolniwszy się od stereotypowych wyobrażeń na temat Europy Środkowo-Wschodniej, stawiają trafne, acz tylko cząstkowe diagnozy. Siła stereotypów ukazujących narody naszej części Europy, w domyśle gorszej, niedorozwiniętej gospodarczo i kulturowo, obfitującej w plemienne porachunki, antysemickiej, niechętnej modernizacji, zabobonnej, jest niewyobrażalnie duża. (Na szczęście jednak znajdujemy w ostatnim czasie w literaturze coraz więcej publikacji naukowych demaskujących ową ignorancję i nie zawsze uzasadnione poczucie wyższości cywilizacyjnej Zachodu wobec Wschodu).

Temat związków religii i nacjonalizmu w Europie Środkowo-Wschodniej lub generalnie – w skali całego świata – rozpala emocje, także tych, którzy zwykle starają się zachować odpowiedni dystans, przyjmując postawę bezstronnego obserwatora. W moim przekonaniu, jednym z najważniejszych powodów, dla których środkowowschodnioeuropejski nacjonalizm i jego konsekwencje nie zostały odpowiednio rozpoznane naukowo, jest przecenianie lub zgoła odwrotnie – niedocenianie roli religii w kształtowaniu poszczególnych tożsamości narodowych. Uważam, że na gruncie nauk społecznych, zwłaszcza politologii i socjologii, nolens volens staliśmy się zakładnikami dwóch skrajnych „teorii”, mających, niestety częściej więcej wspólnego z ideologią niż z nauką. Z jednej strony w dyskursie naukowym i politycznym dostrzegamy oskarżycieli religii jako siły napędowej etnicznej nienawiści, z drugiej – obrońców ślepych na jakiekolwiek przypadki (nawet najbardziej oczywiste) uwikłania religii w nacjonalizm i szowinizm. Racjonalny dyskurs między obydwoma stanowiskami w zasadzie nie istnieje (bo nie jest możliwy). Są to w istocie dwa paralelne monologi, czasem przeradzające się w mowy oskarżycielskie pod adresem konkurencyjnej „teorii”. Tymczasem rzeczywistość wydaje się być bardziej złożona. Pokazuje bowiem na pewną ambiwalencję religii jako czynnika sprzyjającego rozwojowi nacjonalizmu i etnicznej nienawiści lub łagodzącego przejawy agresywnego etnonacjonalizmu. Kluczowym problemem pozostaje przy tym samo zdefiniowanie tego, co należy rozumieć pod pojęciem religii. A trzeba wiedzieć, że należy ona do pojęć równie trudno definiowalnych jak np. kultura czy cywilizacja. Stąd też każdy aspirujący do miana naukowego sąd na temat relacji religia – nacjonalizm, powinien najpierw zawierać w sobie informację, czym jest religia.

Na pytanie o związki religii z nacjonalizmem i tożsamością narodową, nie ma, w moim przekonaniu ani łatwych odpowiedzi, ani odpowiedzi uniwersalnych i ostatecznych. Stajemy zatem, jako naukowcy reprezentujący różne dziedziny nauki, wobec olbrzymiego wyzwania i niemal obezwładniającej niepewności, czy uda się choćby zbliżyć do istoty badanej rzeczywistości. Dodatkowym utrudnieniem, poza niejednoznacznością religii jako takiej, jest niezwykła dynamika procesów narodowotwórczych i religijnych w regionie Europy Środkowo-Wschodniej. Zadziwia ona wielu badaczy nacjonalizmu oraz socjologów religii, wymuszając permanentną redefinicję wielu uznanych wcześniej za oczywiste tez i paradygmatów. Teorie, które nie tak dawno uchodziły za pewniki w naukach społecznych, jak choćby teoria modernizacji, ujawniają coraz więcej istotnych deficytów, tracąc w oczywisty sposób moc wyjaśniania rzeczywistości.

Tymczasem trudno jest sensownie wypowiadać się o tożsamości poszczególnych narodów Europy Środkowo-Wschodniej, abstrahując od roli religii jako czynnika współtworzącego społeczne i indywidualne wyobrażenia o narodowej wspólnocie[1]. Wydaje się również, że niemożliwe jest zrozumienie specyfiki relacji (zwłaszcza konfliktów) międzynarodowych i międzyetnicznych, bez uwzględnienia tej, w wielu przypadkach kluczowej, determinanty. Wystarczy wspomnieć, że znaczenie religii w procesie powstawania nowoczesnych narodów różni zasadniczo Wschód i Zachód Europy. O ile bowiem rozwój tożsamości narodowych na Zachodzie uwarunkowany był zwłaszcza od XVIII wieku w pierwszym rzędzie konfliktami o charakterze społeczno-politycznym oraz ekonomicznym[2], o tyle w Europie Środkowo-Wschodniej rodzące się nacjonalizmy bazowały we wspomnianym okresie głównie na animozjach religijnych i kulturowo-lingwistycznych, spychając na dalszy plan różnice o charakterze społeczno-politycznym czy ekonomicznym. (Konsekwencje tych procesów odczuwamy zresztą do dzisiaj, m.in. przy okazji dyskusji na temat religijnego dziedzictwa Europy)[3].

Etniczność w ścisłym związku z religią stanowi potężny środek mobilizacji politycznej i samoidentyfikacji jednostek oraz całych grup społecznych, zwłaszcza w sytuacji pogłębiającego się kryzysu i niepewności[4]. „Religia – stwierdza Pedro Ramet – odgrywa kolosalną rolę w procesie kreowania lojalności obywateli względem wspólnoty narodowej”[5]. Mając na uwadze zwłaszcza okres XIX i XX wieku, dostrzegamy dwa niezwykle interesujące rodzaje zjawisk, bardzo silnie ze sobą sprzężonych, wzajemnie przenikających się. Są nimi: z jednej strony – etnicyzacja (polityzacja) religii, z drugiej – sakralizacja (deifikacja) etnosu/narodu (lub władzy[6]) i uznanie danej grupy etnicznej za szczególnie uprzywilejowaną z racji swej „świętości” lub „wybrania” (motyw narodu wybranego). Innymi słowy: elementy etniczności i religijności ulegają nieuchronnie przemieszaniu, wskutek czego etniczność nabiera cech sakralnych, zaś religia – etnicznych. W dynamicznym procesie dyfuzji obydwu fenomenów społecznych, poszczególne elementy tworzące społeczną tożsamość poruszają się przy tym po trudnej do ustalenia trajektorii, nieraz całkowicie zaskakującej nawet wytrawnych badaczy.

Problematyka relacji występujących między nacjonalizmem (lub szerzej: polityką) a religią na gruncie badań socjologicznych i politologicznych zyskała zainteresowanie szerszego grona naukowców na początku lat 90. ub. wieku. Jest to związane z odrodzeniem religijnym obserwowanym w skali prawie całego świata (z wyjątkiem Europy Zachodniej i Azji Południowo-Wschodniej) i podważającym zasadność teorii modernistycznych wieszczących stopniowy zanik religijności wraz z postępem społeczno-gospodarczym. Miejsce dla religii w życiu politycznym tworzy także nolens volens niezwykle silny postmodernistyczny antyoświeceniowy resentyment, poddający w wątpliwość racjonalistyczne paradygmaty poznawcze oraz szereg instytucji społeczno-politycznych wyrosłych na bazie oświeceniowych imponderabiliów. Nie bez znaczenia jest również to, co stanowi główną tezę Samuela P. Huntingtona, a mianowicie – kres konfrontacji zimnowojennej i spadek popularności świeckich ideologii niedostatecznie wyjaśniających sens zjawisk i procesów zachodzących we współczesnym świecie. Szczególną rolę w prognozowanym zderzeniu cywilizacji zaczęto przypisywać zjawisku polityzacji islamu, fundamentalizmowi islamskiemu, uznawanemu za wrogi zlaicyzowanej zachodniej cywilizacji. Wydaje się, że istotną cezurą w politycznej i politologicznej refleksji nad znaczeniem religii w polityce, miały ataki terrorystyczne na WTC w 2001 roku. Zrozumiano wówczas, że intencji zamachowców nie można wytłumaczyć wyłącznie czynnikami politycznymi i ekonomicznymi, i że bynajmniej nie przesądzały one o podjęciu decyzji zniszczenia jednego z symboli zachodniej dominacji. Coraz powszechniej zaczęto odpowiedzi szukać w kulturze, a zwłaszcza w religii, która rzekomo miała dostarczać najsilniejszej motywacji do ataków terrorystycznych. Niemała część ludzi Zachodu, która jeszcze do niedawna żyła w iluzji „globalnej wioski” i poczuciu względnego bezpieczeństwa, zmuszona została do redefinicji swojego światopoglądu. Zanim jednak doszło do spektakularnego ataku na Stany Zjednoczone, o który populistyczni politycy oraz media oskarżyli en bloc całą cywilizację islamu, od początku lat 90. ub. wieku na terytorium Jugosławii wybuchały wciąż nowe konflikty, których przyczyn poszukiwano m.in. w animozjach religijnych. Fakt ostentacyjnej obecności symboli religijnych na polu walk serbsko-chorwackich, chorwacko-muzułmańskich czy serbsko-muzułmańskich był na tyle wymowny, że nie pozostawiał miejsca na krytyczną analizę przyczyn toczącego się na Bałkanach konfliktu.

O związkach religii i nacjonalizmu w regionie Europy Środkowo-Wschodniej napisano niemało monografii i artykułów naukowych, przy czym zdecydowana większość stanowi wycinkową analizę odnoszącą się do konkretnego regionu i to zwłaszcza w aspekcie toczącego się w danym miejscu konfliktu etnicznego. Są to nierzadko bardzo wartościowe rozważania, ukazujące dynamikę relacji zachodzących między tożsamością religijną i etniczną (narodową), specyficzną dyfuzję religii i etniczności. Za szczególnie wartościowe w tym względzie należy uznać prace badawcze takich autorów jak m.in.: B. Aleksov, J. Fox, L.N. Leustean, V. Perica, M. Velikonja, A. Babuna, G. Flora, G. Szilagyi, V. Roudometof, T. Gjuraj, H. Johnston, R.M. Kunovich, P. Mojzes, B. Oran, J.R. Payton Jr., H. Poulton, G.F. Powers, H. Rusek, A. Sadowski, M. Sells, J.W. Warchola, V. Yelensky.

Zdecydowanie brakuje jednak monografii, będących propozycją wnikliwego i dobrze ugruntowanego teoretycznie projektu analitycznego roli czynnika religijnego w tworzeniu i przetwarzaniu nacjonalizmu w Europie Środkowo-Wschodniej. Innymi słowy odczuwalny jest deficyt opracowań, które mogłyby przyczyniać się powstawania teorii średniego zasięgu – teorii regionalnych. Tym bardziej należy zatem docenić wysiłek badaczy, podejmujących się tego typu analiz. Do tego ekskluzywnego grona zaliczam socjologów i antropologów: I. Borowik, G. Babińskiego, R. Radzika, N. Bogomilovą, I. Merdjanovą, politologów: S.P. Ramet, P. Ramet, M. Waldenberga, historyków: B. Cywińskiego, P.F. Sugara, J. Kłoczowskiego, J. Chlebowczyka. Moją uwagę zwróciły także znakomite prace M. Bobrownickiej, wybitnej znawczyni literatury słowiańskiej, potrafiącej w interesujący sposób analizować i opisywać „charaktery narodowe” poszczególnych społeczeństw Europy Środkowo-Wschodniej. W odniesieniu do Bałkanów to samo należy powiedzieć o pracach J. Rapackiej. Szczególną wartość, jako podbudowa teoretyczna analiz dotyczących związków religii i nacjonalizmu w Europie Środkowo-Wschodniej, mają prace A.D. Smitha, teoretyka nacjonalizmu, który jako jeden z pierwszych naukowców w swych licznych publikacjach zwrócił uwagę na bliskie związki religii, narodu i nacjonalizmu, stawiając odważną tezę o religijnym pochodzeniu i inspiracjach nowoczesnych narodów.

W niniejszej monografii stawiam sobie następujące pytania badawcze: dlaczego, z jakich przyczyn, z uwagi na jakie okoliczności, religia odgrywa w wielu przypadkach tak istotną rolę w definiowaniu, odtwarzaniu i podtrzymywaniu narodowej tożsamości w Europie Środkowo-Wschodniej? Jaką rolę w procesie kreowania narodowej tożsamości odgrywa religia w przypadku wspólnot etnicznych monokonfesyjnych (adekwacja etniczno-wyznaniowa), a jaką w przypadku wspólnot etnicznych multikonfesyjnych? Czy religia może stać się fundamentem nowej tożsamości etnicznej? Czy w Europie Środkowo-Wschodniej istnieją przykłady tworzenia nowoczesnej tożsamości narodowej na bazie zeświecczonej tradycji religijnej? Czy i w jakiej mierze zetnicyzowana religia sprzyja powstawaniu i umacnianiu konfliktów etnicznych? Jaką rolę odgrywają symbole religijne umiejscowione w konkretnej przestrzeni geograficznej? (Powyższe pytania znajdują swoje uszczegółowienie w rozdziale drugim).

Struktura monografii składa się z trzech części. W pierwszej („Rozróżnienia definicyjne”) omawiam kluczowe pojęcia (etniczność, religia, tożsamość narodowa, nacjonalizm) wskazując na ich istotę i zakres przedmiotowy. W konsekwencji wyjaśniam znaczenie dwóch kluczowych dla późniejszych analiz terminów: etnicyzacji (polityzacji) religii oraz sakralizacji (deifikacji) etnosu/narodu (lub władzy). W drugiej części zatytułowanej „Kluczowe pytania” formułuję najważniejsze, wspomniane już pytania badawcze, na które poszukuję odpowiedzi w części trzeciej. Jej struktura jest ściśle podporządkowana treści i kolejności zadanych wcześniej pytań, co w moim zamierzeniu, ma ułatwiać orientację w tekście i czynić jego lekturę bardziej przystępną. Nie mogę tutaj nie odnieść się do niezwykle istotnej, w sensie metodologicznym, kwestii doboru poszczególnych przypadków poddawanych analizie. Pisząc o związkach religii i nacjonalizmu w Europie Środkowo-Wschodniej miałem do dyspozycji pokaźną liczbę różnego rodzaju interakcji etnoreligijnych, procesów dyfuzji i ekskluzji. Podstawowym kryterium doboru była wyrazistość zachodzących wspomnianych procesów, ich wyjątkowa dynamika. Stąd też wiele miejsca poświęcam etnoreligijnemu wymiarowi tożsamości Polaków, Serbów, Muzułmanów-Boszniaków, Pomaków oraz innych grup etnicznych i narodowych. Przyjęte w niniejszej monografii kryterium stopnia politycznej instrumentalizacji więzi religijno-narodowych sprawia, że większa część rozważań odnosi się do południowej części regiony, czyli do Bałkanów.

Niniejsza publikacja nie rości sobie pretensji do kompleksowej analizy relacji religii i nacjonalizmu w Europie Środkowo-Wschodniej. Stanowi raczej swoisty punkt wyjścia oraz próbę zachęcenia do refleksji naukowej nad problemami, które zostaną tutaj jedynie zasygnalizowane. Moim celem jest przede wszystkim stworzenie pewnego katalogu zagadnień, nad którymi należy i warto głębiej się zastanowić. Chciałbym również zaproponować swoiste podejście badawcze – metodologiczne do określonych problemów. Uważam, że bez osobistego doświadczenia obecności różnych religii w życiu społeczeństw Europy Środkowo-Wschodniej, nie da się właściwie zrozumieć jej społecznej roli. Pośrednio odwołuję się zatem do własnych doświadczeń wyniesionych z licznych podróży po Europie Środkowo-Wschodniej, zwłaszcza po Bałkanach. Ponadto uważam się za obserwatora uczestniczącego w życiu lokalnej społeczności podzielonej wyznaniowo, kulturowo, językowo i politycznie. Życie na granicy (pochodzę z Cieszyna), a ściślej na pograniczu religii, kultur i języków, nieustannie zmusza do zastanawiania się nad własną hierarchią wartości. Niejako wymusza też ciągłą obserwację „Innego”, którym są wyznawcy innej religii lub mówiący na co dzień innym językiem. Staram się także odwoływać do osobistych doświadczeń innych naukowców, darząc szczególnym szacunkiem zwłaszcza prof. Bohdana Cywińskiego. Mając świadomość tego, że czasem poruszam się po niektórych zagadnieniach po omacku, niekiedy być może z delikatnością „słonia w składzie porcelany”, będę bardzo wdzięczny tym wszystkim, którzy zechcą podzielić się ze mną i innymi czytelnikami swoimi uwagami krytycznymi. Każdy naukowiec posiada bowiem (lub powinien posiadać) to gorzko-słodkie doświadczenie własnej niezawinionej naiwności, cechującej początkowe (czasem także późniejsze) stadium poszukiwań naukowych w danym obszarze. Uświadamiając sobie niegdysiejszą naiwność i trochę wstydząc się jej, widzimy jednak ów miły dystans, który nas od niej aktualnie dzieli.


 

[1] M. Bobrownicka, Patologie tożsamości narodowej w postkomunistycznych krajach słowiańskich. Uwagi o genezie i transformacjach kategorii tożsamości, Kraków 2006, s. 164. W niektórych przypadkach religia wzmacnia poczucie odrębności regionalnej, nie skutkując jednocześnie żądaniami secesjonistycznymi. E. Pałka, Śląski Kościół Ewangelicki Augsburskiego Wyznania na Zaolziu. Od polskiej organizacji religijnej do Kościoła czeskiego, Wrocław 2007, s. 29.

[2] Nie oznacza to jednak unieważnienia czynnika religijnego jako elementu tożsamości narodowej zachodnich społeczeństw, czego znakomitym przykładem mogą być tożsamości: irlandzka (determinowana katolicyzmem), a także: angielska czy amerykańska (determinowane protestantyzmem), w pewnym sensie także francuska. Zdecydowanie większą rolę w konstruowaniu narodowych tożsamości w Europie Zachodniej religia (mocno upolityczniona, trwale wkomponowana w struktury państwa) odgrywała jednakowoż przed wybuchem rewolucji francuskiej, w epoce monarchii absolutystycznych, kreśląc m.in. wyraźną granicę między katolicką Francją a protestancką Anglią i protestanckimi Niemcami (państewkami niemieckimi). W późniejszym okresie jej rola wyraźnie zmalała głównie na rzecz wspomnianych wyżej podziałów socjopolitycznych i ekonomicznych. Do tego wątku powrócę jeszcze w dalszej części publikacji. Zob. T. Asad, Religion, Nation-State, Secularism, [w:] Nation and Religion. Perspectives on Europe and Asia, red. P. van der Veer, H. Lehmann, Princeton 1999, s. 178; B.S. Turner, Religion and Politics: Nationalism, Globalisation and Empire, „Asian Journal of Social Science“ 2006, nr 2, s. 216.

[3] I. Merdjanova, In Search of Identity: Nationalism and Religion in Eastern Europe, „Religion, State & Society“ 2000, nr 3, s. 247; C. Crouch, The Quiet Continent: Religion and Politics in Europe, „The Political Quarterly“ 2002, nr 1, s. 100-101. Robert Bideleux i Ian Jeffries nie skrywając specjalnie swojej niechęci do Europy Środkowo-Wschodniej jako swoistej „czarnej sotni“ piszą, że w tym regionie nacjonalizmy (i faszyzmy) rozwijały się w warunkach społeczno-ekonomicznego zacofania, gospodarki agrarnej oraz znacznego udziału kleru w lokalnych elitach społecznych i politycznych. W tym samym czasie w wysokorozwiniętej Europie Zachodniej dominować miał pluralizm ideologiczny uniemożliwiający religii uzyskanie większego wpływu na społeczeństwo. Przywołuję ten fragment jego książki jako ilustrację pewnego stereotypowego patrzenia na Europę Środkowo-Wschodnią (ale także na Europę Zachodnią). R. Bideleux, I. Jeffries, A History of Eastern Europe: Crisis and Change, New York 1998, s. 494. Należy jednak zastrzec, że nie oznacza to, iż – obiektywnie rzecz ujmując – czynnik religijny odgrywał we wspomnianym regionie istotniejszą rolę od czynników: ekonomicznego czy ściśle politycznego. Przeciwie: wydaje się, że antagonizmy ekonomiczne i polityczne były skutecznie przesłaniane i wzmacniane przez uwydatnianie dyferencjacji konfesyjnej. Do tego wątku powrócę jeszcze w dalszych rozważaniach. Zob. J. Mostov, The Use and Abuse of History in Eastern Europe: A Challenge for the 90s, „Constellations“ 1998, nr 3, s. 379.

[4] A. Garabedjan, Tożsamości etniczne Bałkanów w latach dziewięćdziesiątych i ich analogie w procesie integracji europejskiej, [w:] Integracja i tożsamość narodowa w Europie Środkowo-Wschodniej na przestrzeni dziejów. Z prac Polsko-Bułgarskiej Komisji Historycznej, red. E. Znamierowska-Rakk, Warszawa 2007, s. 203; J. Strakes, Ethnic Nationalist and Religious Movements as Substitute State: an Analitical Framework, [w:] Nationalism Across the Globe. An Overview of Nationalisms in State-Endowed and Stateless Nations, Volume I: Europe, red. W.J. Burszta, T. Kamusella, S. Wojciechowski, Poznań 2006, s. 83-86.

[5] P. Ramet, The Interplay of Religious Policy and Nationalities Policy in the Soviet Union and Eastern Europe, [w:] Religion and Nationalism in Soviet and East European Politics, red. P. Ramet, London 1989, s. 4.

[6] Przedmiotem sakralizacji może być sama władza jako instytucja, niezależnie od osoby sprawującej rządy. Sakralizacji podlegać może także konkretna osoba władcy lub też całe dynastie (przykład Rosji i Serbii). Zob. N. Bogumilova-Todorova, Religion and Cultural-Historical Archetypes, „Facta Universitatis. Series Philosophy and Sociology – University of Niš“ 1999, nr 2, s. 28-30.

 

 

 
 

Piotr Mazurkiewicz, Radosław Zenderowski (red.)
Przemiany w Europie Środkowej. Teoria i praktyka
Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego
Warszawa 2011, ss. 264

 

 

Spis Treści

 

Od Redakcji

  Artykuły - Studia - Rozprawy  

Myśl Polityczna

 

Janusz Węgrzecki

     Modele polityki w społeczeństwie wielokulturowym

Michał Gierycz

     Teologia polityczna. O czterech typach relacji religii i polityki

Sławomir Sowiński

     Solidarność bez egoizmu i wrogości?

 

Systemy Polityczne

 

Piotr Mazurkiewicz

     Année 1989. Une relecture après dix-huit ans

Jürgen Dieringer

     Ungarn und Europa. Der Wandel Des Politischen Systems im Europäisierungsprozess

Monika Brzezińska

     W poszukiwaniu homeostazy – Republika Federalna Niemiec między Zjednoczeniem a integracją europejską

 

Polityka Społeczna

 

Piotr Broda-Wysocki

     Problem definiowania i pomiaru wykluczenia społecznego

Tadeusz Kamiński

     Możliwości realizacji zadań pomocy społecznej przez sektor pozarządowy w Polsce

 

Polityka Międzynarodowa

 

Jerzy Kranz

     Jak rozumieć suwerenność? Próba opisu

Monika Trojanowska-Strzęboszewska

     Między Zachodem a Rosją. Obraz Ukrainy w serwisach informacyjnych TVP2 i TVN

Radosław Zenderowski

      Przyjaciele, choć rywale w Europie Środkowej. Wizerunek Republiki Czeskiej i Słowacji w polskich stacjach radiowych i telewizyjnych

  
Recenzje - Polemiki

  

Jarosław Koral

     Edukacja i przedsiębiorczość a bezrobocie, red. Antoni Roman, Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania, Białystok 2005, ss. 169.

 

Janusz Balicki

     Contemporary Polish Migration In Europe. Complex Patterns of Movement and Settlement,  Anna Triandafyllidou (red.),
     The Edwin   Mellen Press.
Lewiston. Queenston. Lampeter 2006, ss. 319.

 

Radosław Zenderowski

     Maria Bobrownicka, Patologie tożsamości narodowej w postkomunistycznych krajach słowiańskich. Uwagi o genezie
     i transformacjach
kategorii tożsamości, Universitas, Kraków 2006, ss. 275.

 

Magdalena Garlikowska

     Etos urzędnika, red. Dariusz Bąk, Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania im. Leona Koźmińskiego
     Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne,
Warszawa 2007, s. 241.

 

Sprawozdania - Informacje
 

Justyna Krupa

    Sprawozdanie z panelu naukowego „Żydowski wymiar chrześcijaństwa”, zorganizowanego przez Instytut Politologii
    Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie przy współpracy Fundacji Konrada Adenauera,
Warszawa, 05.10.2007.

 

Sławomir Sowiński

    Sprawozdanie z konferencji naukowej nt. Suwerenność Unii czy suwerenność w Unii, w dniu 14 listopada 2007.

 

Noty autorskie

 

 
 

Radosław Zenderowski (red.),
My już jesteśmy zjedzeni... Rola i znaczenie prawosławia w konflikcie etnicznym w Dolinie Preszewa,
Instytut Politologii UKSW, Warszawa 2012, ss. 489
.

 

 

Pobierz PDF z tekstem książki

Pobierz PDF z okładką

 

Problematyka związków religii i nacjonalizmu, a ściślej – roli i znaczenia religii w konfliktach etnicznych, staje się coraz bardziej popularna w badaniach z zakresu nauk społecznych, zwłaszcza socjologii, etnologii, politologii i studiów nad bezpieczeństwem. Z całą pewnością swoistą modę na zgłębianie związków występujących między religią a agresją w konfliktach etnicznych zainicjowały lub przynajmniej wzmocniły liczne ataki terrorystyczne w wykonaniu ekstremistów islamskich. Szerokim echem w świecie odbiły się główne tezy Samuela P. Huntingtona zawarte w jego publikacji z lat 90. ub. stulecia na temat „zderzenia cywilizacji”, zarysowujące główne linie konfliktów na styku poszczególnych cywilizacji i religii. Niebagatelną rolę w procesie przypisywania religiom odpowiedzialności za inicjowanie lub wzmacnianie krwawych konfliktów etnicznych, odgrywają media masowe poszukujące na ogół łatwych, nieskomplikowanych odpowiedzi tłumaczących logikę toczących się konfliktów. Nietrudno zauważyć, że religia stała się głównym oskarżonym w nieustannie toczącym się procesie o naruszanie pokoju i dobrobytu społeczeństw w różnych częściach świata. Jednocześnie naukowcy zajmujący się konfliktami etnicznymi chętnie sięgający do czynnika religijnego jako zmiennej niezależnej, wyjaśniającej logikę i dynamikę konfliktów etnicznych z ostatnich kilku dekad, bynajmniej nie są jednomyślni, jeśli chodzi o podkreślanie znaczenia religii jako relewantnego czynnika konfliktotwórczego. Co więcej, coraz częściej podkreśla się pokojowo twórczy aspekt religii (faith-based diplomacy).

Niniejsza monografia podejmuje temat religii prawosławnej jako zmiennej niezależnej w konflikcie etnicznym na pograniczu serbsko-kosowsko-macedońskim na obszarze dwóch gmin położonych w tzw. Dolinie Preszewa (Preszewo, Bujanowac) oraz nieco oddalonej od doliny – Miedwiedzi – gmin zamieszkanych przez liczną społeczność albańską oraz przedstawicieli innych mniejszości narodowych i etnicznych. Celem przeprowadzonych przez politologów i socjologów badań było zbadanie czy, a jeśli tak, to w jakim stopniu religia prawosławna sprzyja powstawaniu, wzmacnianiu – lub odwrotnie – zażegnywaniu względnie uśmierzaniu konfliktu etnicznego.

Monografia jest dość obszerna, gdyż uznano, że omówieniu wyników badań terenowych warto przydać pewien kontekst, umożliwiający lepsze zrozumienie specyfiki relacji występujących między religią a nacjonalizmem w ujęciu teoretycznym oraz w odniesieniu do regionu Bałkanów i całej Europy Środkowo-Wschodniej. Co więcej, autorzy zdecydowali się także na analizę roli Serbskiej Cerkwi Prawosławnej w procesie kreowania i odtwarzania serbskiej tożsamości narodowej, ale także roli, jaką odgrywa ona we współczesnej polityce serbskiej, zarówno wewnętrznej, jak i międzynarodowej.

 

 

 
 

Radosław Zenderowski, Bartosz Koziński
Różnice kulturowe w biznesie,
Wydawnictwo CeDeWu, Warszawa 2012, ss. 329.

 

 

Wręczenie kwiatów w nieodpowiednim kolorze, podarowanie Chińczykowi zegarka, czy kompletu srebrnych łyżeczek Arabowi – czynności z pozoru niewinne, które my Europejczycy uznalibyśmy za sympatyczne i stanowiące wyraz przyjaźni, w niektórych kulturach mogą zostać odebrane jako obraźliwe i świadczące o braku dobrych manier. Ta książka umożliwia znalezienie trafnych i przekonujących odpowiedzi na następujące pytania:

  • Czym są i jakie są najważniejsze różnice kulturowe?
  • Jakie mają one znaczenie dla procesu komunikowania w biznesie i nie tylko?
  • Jaki związek ma religia z biznesem?
  • Czym jest szok kulturowy i jak go przezwyciężać?
  • Czym różnią się od siebie protransakcyjne i propartnerskie kultury biznesu?
  • Gdzie „czas to pieniądz”, a gdzie wszyscy mają czasu pod dostatkiem?
  • Dlaczego kciuk uniesiony ku górze w Grecji jest znakiem obraźliwym, a w innych krajach gestem akceptacji?
  • Czy wypada Japończykowi wręczyć podarunek składający się z czterech części?
  • Dlaczego w krajach Dalekiego Wschodu nie numeruje się niektórych pięter?
  • Dlaczego Arabowie uwielbiają utrzymywać intensywny kontakt wzrokowy w czasie rozmowy?
  • W jakich państwach kobieta nie jest równorzędnym partnerem biznesowym?
  • Gdzie rozmowy biznesowe obficie „podlewa się” alkoholem, a gdzie obowiązuje wstrzemięźliwość?
  • Czy prezent otrzymany od Chińczyka należy rozpakować w jego obecności?
  • Jakich kwiatów nie wręczać na powitanie w poszczególnych państwach?

 

 

Strona główna